Người xưa ngoại trừ nét đẹp trong sinh hoạt, còn có rất nhiều trang sức phối hợp, ví dụ như ngọc. Nói đến ngọc, không có quốc gia nào giống Trung Quốc, từ hoàng đế đến bình dân, rất nhiều người đều thích ngọc, dù là thứ đeo trên thân, hoặc là bài trí trong nhà; trong văn hóa Trung Quốc cũng có rất nhiều thứ miêu tả liên quan đến ngọc. 

Ví như chúng ta hình dung một nữ tử rất mỹ lệ gọi là “đình đình ngọc lập”, hình dung một người nam tử rất tiêu sái gọi là “ngọc thụ lâm phong”; Còn có tên của rất nhiều người bên trong cũng sẽ mang chữ ngọc, như Giả Bảo Ngọc, Lâm Đại Ngọc… Trong văn hóa Trung Quốc tại sao có mối liên hệ với ngọc sâu xa như thế, người Trung Quốc vì sao như thế thích ngọc đến vậy?

1. Tế tự

Đầu tiên chúng ta nhìn xem thể chữ “Ngọc”「玉」.

Chữ “Ngọc” này nguyên bản không phải viết như vậy, trước triều Tần, chữ “Ngọc” không có điểm này, trong kim văn, chữ tiểu triện chỉ có chữ “Vương”. Sau đó, sau khi chữ “Vương”  xuất hiện, vì để phân biệt, liền đem nguyên bản đại biểu cho ngọc là chữ “Vương” tăng thêm một điểm, thành chữ “Ngọc”. Chữ “Ngọc” kiểu Giáp cốt văn, xem toàn thể, tựa như trên sợi dây xuyên ba mảnh ngọc, mà số ba biểu thị cho đa số, giống như lấy dây thừng đem rất nhiều khối ngọc phiến xâu chuỗi lại với nhau. Liên quan đến ngọc còn có chữ “Lễ”, nửa trên chữ “Lễ” trong văn tự xưa ở trong phía trên là hai chuỗi ngọc thạch, phía dưới là vật dùng để tế tự, mang ý nghĩa là trên vật dụng tế tự thả hai chuỗi mỹ ngọc, dùng để tế tự thần minh, cho nên ngọc sớm nhất là dùng để tế tự, vậy tại sao ngọc có thể dùng để tế tự?

Hứa Thận, người thời Hán trong Thuyết văn giải tự nói: “Ngọc, là đá mang vẻ đẹp.” Cũng chính là tảng đá mỹ lệ, ngọc giấu trong tảng đá, trải qua trên ngàn vạn năm, ức năm mới hình thành, cổ nhân cho rằng bọn chúng hấp thu tinh hoa trời đất, cũng bị phủ thêm một tầng sắc thái thần bí, ngọc cũng được xưng là “thạch chi vương” (vua của các loại đá), cũng chính là vua trong tảng đá, cho nên dùng “vua của các loại đá” để tế tự thần minh, tiến hành câu thông với thần minh.

Trong lĩnh vực khảo cổ phát hiện rất nhiều loại ngọc, chúng ta nói đến hai nơi, một là văn hóa Hồng Sơn, một là văn hóa Lương Chử, trong văn hóa Lương Chử phát hiện rất nhiều ngọc khí đều là dùng để tế tự, ví như một chút ngọc tông, ngọc bích, rốt cục là tế tự như thế nào?

Mục Đại tông bá, Xuân Quan trong Chu Lễ ghi chép: “Lấy ngọc làm sáu thứ, để làm lễ bái tứ phương thiên địa: Lấy thương bích lễ trời, lấy hoàng tông lễ đất, lấy thanh khuê lễ phương đông, lấy xích chương lễ phương nam, lấy bạch hổ lễ phương tây, lấy huyền hoàng lễ phương bắc.” Tại sao muốn dùng thương bích tế trời, chúng ta biết loại này là bên ngoài và bên trong đều tròn, bởi vì cổ nhân cho rằng trời tròn đất vuông, cho nên liền dùng thứ bích tròn này để tế trời, dùng tông vuông vức để tế đất.

Vả trên phương diện về màu sắc cũng có thể bàn luận giải thích rõ hơn, cổ nhân dùng ngọc có màu sắc khác nhau để tế tự phương vị khác nhau. Trước đó, chúng tôi cùng mọi người đã chia sẻ về Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ trong Ngũ Hành đối ứng với năm phương vị, phương đông thuộc Mộc đối ứng màu xanh, cho nên dùng thanh ngọc tế tự; Phương nam thuộc Hỏa, đối ứng màu đỏ, cho nên dùng ngọc màu đỏ tế tự; Phương tây thuộc Kim, đối ứng màu trắng, cho nên dùng ngọc màu trắng tế tự; Phương bắc thuộc Thủy, đối ứng màu đen, cho nên dùng ngọc màu đen tế tự; Ở giữa đối ứng với Thổ trong Ngũ Hành, thuộc màu vàng, cho nên dùng ngọc màu vàng để tế tự.

Cổ nhân ngoại trừ dùng ngọc để tế tự thần minh, còn biết dùng ngọc đến dàn xếp linh hồn, tỉ như chúng ta ở trong mộ sẽ phát hiện rất nhiều thứ ngọc, những loại ngọc này dùng để làm gì, như có một lần tôi ở bảo tàng nhìn thấy hiển thị hình ảnh, có cái mộ chủ nhân chung quanh bày đầy ngọc thạch, nhiều ngọc thạch như thế rốt cục là tượng trưng ý nghĩa gì?

Vũ Đinh người triều Thương, phi tử ông ta là Phụ Hảo, trong mộ Phụ Hảo đào được rất nhiều loại ngọc, cho đến nay đây là mộ vương thất có nhiều ngọc thạch nhất thời Thương được phát hiện, bên trong có rất nhiều ngọc tông, ngọc khuê.

Chúng tôi trong mộ còn phát hiện rất nhiều ngọc thiền (thiền có nghĩa là con ve sầu), ngọc trư (trư có nghĩa là con heo), đây là chuyện như thế nào? Bởi vì lịch trình sinh mệnh của ve sầu, thời kì ấu trùng sống trong lòng đất mấy năm thậm chí vài chục năm, rồi mới từ trong đất chui ra ngoài lột xác trở thành ve sầu, tượng trưng việc người ta hi vọng nó có thể mau chóng vãng sinh; Rất nhiều mộ chủ nhân trong tay còn cầm ngọc trư, heo tượng trưng cho tài phú, trong văn hóa Trung Quốc thể hiện cao quý nhất chính là dây vàng áo ngọc, đem hơn ngàn phiến ngọc dùng tơ vàng nối liền cùng một chỗ, bao lấy toàn thân, cổ nhân cho rằng kiểu này có thể bảo hộ thi thể không bị hư nát.

2. Vật dùng trong buổi lễ

Ngọc ngoại trừ dùng trong tế tự, cũng sẽ được dùng làm lễ khí. Thời Chu rất chú trọng lễ nhạc giáo hóa, sẽ dùng xen kẽ chuông và khánh để diễn tấu nhạc khúc, thời Hạ, Thương, Chu lúc tế tự sử dụng nhạc khí “Khánh”, chính là ngọc thạch làm nên. Ngọc khánh phát ra thanh âm phi thường thanh thúy êm tai, lại hòa cùng tiếng chuông làm bằng đồng rất tương hợp, cũng được gọi là “ngọc chấn kim thanh”.

Mặt khác, thời Chu, thiên tử cùng chư hầu gặp nhau bọn họ đều sẽ cầm ngọc khuê, thân phận địa vị không giống nhau sẽ cầm ngọc khuê có chiều dài khác nhau, triều Chu bộ phân chuyên môn quản lý ngọc, gọi là ngọc nhân, chức trách của ngọc nhân chính là chế tác các loại ngọc khác biệt về hình dạng và cấu tạo cho thiên tử, các giai tầng xã hội khác biệt công, hầu, bá, tử, nam sử dụng, mục đích là dùng ngọc để phân chia thân phận khác biệt.

Còn có loại ngọc cũng thường dùng làm vật dụng trong lễ để đại biểu cho hòa bình hữu hảo, giữa hai nước thời cổ đại có phân tranh, không hi vọng sẽ có xung đột, liền “biến chiến tranh thành tơ lụa”, người ở giữa giúp đỡ đưa tặng các loại ngọc để đại biểu cho hòa bình hữu hảo được thông suốt.

Còn có ngọc tượng trưng cho lời khen và sự tin tưởng của Hoàng đế, bởi vì từ triều Tần đến triều Thanh, ấn chương của Hoàng đế đều là làm từ ngọc thạch, gọi là “Ngọc tỉ”. Sớm nhất là sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất sáu nước, Tần Thủy Hoàng sai người đem một khối ngọc khắc thành tỉ truyền quốc, lại lệnh cho Lý Tư khắc ở phía trên tám chữ triện, “Thụ mệnh ư thiên, kí thọ vĩnh xương”. Sau khi nước Tần mất, ngọc tỉ này liền truyền đến Hán Cao Tổ Lưu Bang, sau đó trải qua Tam quốc Lưỡng Tấn Nam Bắc triều, trải qua Tùy Đường đến thời Ngũ Đại Thập Quốc, tương truyền ngọc tỉ này đã mất đi không thấy bóng dáng, đến triều Tống, Minh, Thanh, ngọc tỉ của Hoàng đế càng có nhiều khác biệt về hình dạng và cấu tạo.

3. So sánh đức với ngọc

Ngọc ngoại trừ dùng trong tế tự và làm lễ khí, còn được ví với đức của người quân tử, bởi vì ngọc thạch rất ôn nhuận, tính chất đẹp, màu sắc đẹp, xúc cảm đẹp, thanh âm thanh thúy êm tai, rất phù hợp với thẩm mỹ phương đông, sau đó ngọc thạch chậm rãi từ từ đi vào cuộc sống của mọi người thuộc tầng lớp quý tộc, trong văn hóa Trung Quốc, ngọc cũng trở thành hóa thân của bậc quân tử.

Trong Vệ phong, Kinh Thi có một bài thơ bên trong viết: “Hữu phỉ quân tử, như thiết như tha, như trác như ma.” Là ý nói vị quân tử này phi thường văn nhã, tính tình của người đó thật giống như ngọc thạch trải qua các dạng cắt, mài, dũa, có tu dưỡng nên ôn nhuận.

Trong Kinh Thi còn nói: “Ngôn niệm quân tử, ôn kì như ngọc.” Bài thơ này nói về một con gái yêu thích một người con trai, tính tình của người con trai này tựa như ngọc, đều ôn hòa.

Ngọc thạch có liên hệ với người quân tử như thế nào? Trong Thuyết văn giải tự  của Hứa Thận thời Đông Hán nói ngọc có ngũ đức: “Trong trơn bóng lấy ấm, là thể hiện nhân; đứng ngoài xét lý mà có thể biết bên trong, ấy là phương nghĩa; âm thanh vang lên nghe thư thả, nơi xa đều có thể nghe thấy, ấy là phương trí; không khuất phục mà gãy, ấy là phương dũng; sắc bén mà không hại, ấy là phương khiết.”

Đoạn văn này ý là ngọc ôn hòa trơn bóng, tựa như tính cách người dịu dàng, khoan dung, hòa ái, có tấm lòng nhân nghĩa, đây là đại biểu đức hạnh thứ nhất của ngọc – Nhân; Thứ hai, ngọc có tiêu chuẩn cao về độ trong suốt, từ bên ngoài liền có thể nhìn thấy kết cấu bên trong và hoa văn, tựa như quân tử trước sau như một, trong ngoài nhất trí, đây là đại biểu loại đức hạnh thứ hai của ngọc – Nghĩa; Thứ ba, ngọc có chất lượng tốt có thể làm thành nhạc khí, chất ngọc cứng rắn tinh tế, cho nên đánh ra thanh âm vang lên trong trẻo, khiến nghe rất thư thái, đủ để truyền đến chỗ rất xa, giống như quân tử có trí tuệ và khả năng truyền đạt cho người chung quanh, đây là đức hạnh thứ ba của ngọc – Trí; Thứ tư, ngọc mặc dù độ cứng không cao, nhưng nó thà rằng nát cũng không uốn lượn, thà gãy cũng không đổi đặc tính, tựa như quân tử kiên trinh bất khuất, “Thà làm ngọc vỡ, không làm ngói lành”, đây là đại biểu loại đức hạnh thứ tư của ngọc – Dũng; Thứ năm, cổ nhân nói ngọc “sắc bén mà không hại”, chính là nói ngọc mặc dù có đứt gãy nhưng không sắc bén, sẽ không làm người ta bị thương. Tựa như bậc quân tử, giữ mình trong sạch, không đi tổn thương người khác, đây là đại biểu loại đức hạnh thứ năm của ngọc – Khiết.

Năm đức của “Ngọc”: Nhân, nghĩa, trí, dũng, khiết; Đem thuộc tính tự nhiên đặc thù của ngọc so sánh suy xét với đạo đức của người quân tử, tượng trưng nhân cách, cho nên ngọc từ xưa đến nay được mọi người ưu ái. Trong thiên Ngọc tảo, Lễ ký nói: “Quân tử vô cớ, ngọc chẳng bỏ thân, đức của người quân tử với ngọc giống nhau chỗ này.”

Ý là ngọc bội ở trên người quân tử, nếu như không phải tình huống đặc biệt sẽ không đem ngọc lấy xuống, ngọc vì người quân tử mà tượng trưng phẩm cách, quân tử cũng lấy ngọc để nhắc nhở bản thân, phải giống như ngọc tu dưỡng phẩm hạnh bản thân, cho nên người xưa đều sẽ đeo ngọc bội.

Vật làm bằng ngọc lúc đeo phát ra tiếng vang còn có thể khiến người ta giữ được dáng vẻ đẹp đẽ, thời Tây Chu lúc đeo các loại ngọc sẽ dùng “tổ bội”, “tổ bội” chính là hai khối ngọc trở lên tổ hợp lại đeo cùng một chỗ, trong Lễ ký nói: “Bước đi thì có thanh âm của ngọc bội” , chính là thời điểm đi đường, có thể nghe được giữa ngọc bội va chạm nhau phát ra tiếng đinh đinh đong đong, tại sao muốn làm như vậy? Bởi vì cổ nhân cho rằng đương lúc nội tâm một người rất yên ổn, thời điểm thong dong, bước đi của họ cũng sẽ thong dong mà yên ổn, ngọc bội trên thân sẽ phát ra âm thanh có tiết tấu, nghe cực kì êm tai. Mà khi nội tâm một người ở thời điểm rối loạn, lời nói, bước đi của họ cũng sẽ rối loạn, ngọc lúc này va chạm thanh âm cũng sẽ lộ ra lộn xộn, lúc này ngọc đã không chỉ là một loại vật chất, mà trong văn hóa Trung Quốc nó còn dung hợp nội hàm tu thân dưỡng tính

Trong thi từ viết: “Nghe mùi thơm ngào ngạt của xạ lan, nghe tiếng leng keng của hoàn bội”, cũng là nói một người còn chưa thấy được nàng, đã nghe được trên người nàng phát ra mùi thơm của xạ hương lan, nghe được trên người nàng tiếng vang leng keng của hoàn bội, cho nên sự xuất hiện của người này không chỉ là vẻ đẹp thị giác, còn có vẻ đẹp khứu giác, vẻ đẹp thính giác. 

Trong văn hóa Trung Quốc, ngọc cũng trở thành tượng trưng cho văn chất hào hoa phong nhã của người quân tử. Đứa bé trai vừa chào đời liền có quan hệ với ngọc. Văn hóa này vẫn đang duy trì. 

Một nhân sỹ nổi tiếng, một ngày anh ta gửi cho bạn bè tin nhắn, bên trong phát lời nhắn ngắn ngủi, ý tứ nói: “Hôm nay có “lộng chương chi hỷ” (niềm vui sinh con trai), mời mọi người ngày nào đó tổ chức một buổi gặp gỡ nhỏ”. Rất nhiều người sau khi nhận được tin không hiểu, “lộng chương chi hỷ” là ý gì, có người nói chương là ngọc, nhà lão Vương mới làm một khối ngọc sao? 

“Lộng chương chi hỷ” xuất ra từ Tiểu Nhã Kinh Thi: “Nãi sinh nam tử, tái tẩm chi sàng, tái y chi thường, tái lộng chi chương.” Vương hầu quý tộc thời xưa lúc thượng triều đều sẽ cầm một khối ngọc khuê, quân tử thời xưa cũng sẽ đeo một khối ngọc bội ở trên quần áo, cho nên bắt đầu từ thời Tây Chu, nhà ai sinh con trai liền cho nó cầm ngọc đi chơi, hi vọng đứa bé sau này lớn lên có phẩm cách tu dưỡng đẹp đẽ như ngọc, đồng thời có thể là vương hầu cao quý. Đây chính là nguồn gốc của “lộng chương chi hỷ”.

Trong văn hóa Trung Quốc, ngọc thạch được gọi là tinh hoa của sông núi, nó trải qua ức vạn năm lắng đọng, hình thành tính chất ôn nhuận mỹ lệ, ban đầu dùng để tế tự thần minh, sau đó trở thành lễ khí, sau đó lại hóa thành phẩm hạnh cao quý ẩn chứa trong người quân tử, có lẽ chính là bởi vì những nguồn gốc này, mới khiến cho trong lòng người Trung Quốc, ngọc chiếm vị trí độc đáo, đặc biệt như thế.

Lâm Phương Vũ biên tập
Toan Đinh biên dịch
Quý vị tham khảo bản gốc tại Epoch Times Hoa ngữ

Xem thêm:

Với 22 ngôn ngữ, Epoch Times là một kênh truyền thông Mỹ độc lập theo nguyên tắc Sự Thật và Truyền Thống. Thông qua những bài báo trung thực, cung cấp sự thật và làm sáng tỏ những vấn đề xã hội quan trọng, Epoch Times mong muốn gửi đến Quý độc giả những giá trị nhân văn của sự chính trực, lương thiện, lòng trắc ẩn, hay những bài học quý giá từ lịch sử, đồng thời tôn vinh các giá trị phổ quát của nhân loại.

Rất mong nhận được sự ủng hộ và đồng hành của Quý độc giả thông qua việc chia sẻ, lan tỏa các bài viết đến với cộng đồng. Epoch Times tin rằng đây là cách để chúng ta cùng kiến tạo tương lai, đi tới một đại kỷ nguyên mới huy hoàng và đẹp đẽ hơn.


Mọi ý kiến và đóng góp bài vở, xin vui lòng gửi về: [email protected]