Một trong những bức tranh quan trọng nhất của thời kỳ Phục Hưng Phương Bắc đã không còn được nguyên vẹn qua hàng trăm năm. Trong suốt sáu thế kỷ, phần mở rộng của bức đa liên họa(1) Ghent Altarpiece(2), còn được gọi là “Adoration of the Mystic Lamb”(3) đã được sơn phủ quá nhiều, chủ yếu vào giữa thế kỷ 16, để phản ánh thị hiếu đương thời hoặc để sửa lại những phần vải bị lỗi.

Giờ đây, chúng ta có thể chiêm ngưỡng phần dưới của Ghent Altarpiece đúng như ý định của anh em nhà Van Eyck – Hubrecht và Jan –  khi tác phẩm hoàn thành cho Nhà thờ Thánh Bavo ở Ghent, Bỉ, vào năm 1432. Nhà thờ cũng đã tiến hành khôi phục toàn bộ bệ thờ, đã diễn ra trong một số giai đoạn, và đây là phần cuối của giai đoạn hai.

Phần dưới của bộ tranh lộ ra các chi tiết sinh động của bản gốc, và có thể xem trực tiếp tại nhà nguyện Villa của Nhà thờ Thánh Bavo.

Phần dưới của bức đa liên họa Ghent Altarpiece với khung tranh đã phục chế, trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng. Từ trái sang phải: “The Just Judges” (Các Thẩm Phán), “The Knights of Christ” (Các Hiệp Sĩ của Chúa Jesus), “The Adoration of the Mystic Lamb” (Sự Tôn Thờ của Con Chiên Thần Bí), “The Hermits” (Các Tu Sĩ) và “The Pilgrims” (Những Người Hành Hương). (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)

Thời đại Cách Tân Nghệ Thuật

Anh trai của Jan van Eyck là Hubrecht (khoảng 1385 – 1426) là người thực hiện bức tranh tế đàn này vào năm 1425, nhưng Jan (1390 – 1441) đã tiếp nhận vai trò của anh mình khi ông Hubrecht qua đời vào năm 1426.

Anh em nhà Van Eyck sống vào thời kỳ mà các họa sĩ thời đầu Phục Hưng Ý đang mở đường cho hội họa truyền thống phương Tây như chúng ta biết ngày nay. Ở Florence, Ý, danh họa Masaccio đã bắt đầu đưa vào tranh của mình những nhân vật có hình thể rắn rỏi với các cử chỉ và sức sống đầy cảm xúc, một sự chuyển hướng khỏi phong cách Gothic hai chiều [2-D].

Họa sĩ Masaccio được truyền cảm hứng từ người bạn của mình, kiến ​​trúc sư Filippo Brunelleschi, và trở thành người tiên phong trong việc vận dụng toán học để vẽ phối cảnh một điểm tụ (single-point perspective) trong các bức tranh của mình. Brunelleschi đã tìm đến kiến ​​trúc La Mã cổ đại để “cách mạng hóa” kiến ​​trúc. Cùng lúc đó, Donatello đã phát triển nghệ thuật điêu khắc.

Ở xa nước Ý, Jan Van Eyck đã không được nhìn trực tiếp Rome để vẽ. Vì vậy, để tìm kiếm sự sống động cho các hình mẫu của mình, ông đã đặt các nhân vật theo trực giác vào trong bố cục, trong khi các đồng nghiệp Ý của ông sắp xếp bố cục theo độ chính xác của toán học.

Chi tiết bức “The Knights of Christ”(Các Hiệp Sĩ của Chúa Jesus), trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng. (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)

Và trong khi các họa sĩ Ý vẫn chủ yếu vẽ bằng màu keo, dùng trứng để kết dính các chất màu, thì Van Eyck lại thích sơn dầu hơn. Sử dụng sơn dầu sẽ mất nhiều thời gian hơn màu keo, vì dầu khô chậm giữa mỗi lần sơn. Và vẽ bằng sơn dầu cũng cho phép nét cọ vẽ mềm mượt hơn.

Chi tiết tranh mô tả các trinh nữ (the virgin) trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng. (Ảnh -IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)

Van Eyck thành thục trong chất liệu sơn dầu. Ông sơn chồng lớp này lên lớp kia với độ trong cho phép tạo ra sự pha trộn màu sắc và độ chi tiết phi thường. Chẳng hạn, sự cách tân này cho phép ông tạo ra độ bóng và lấp lánh của ánh sáng phản chiếu. Các nhân vật trong tranh của ông tràn đầy sức sống, và các chi tiết của đời sống bình thường cũng trở nên tinh xảo đến mức vi tế. Ông cũng đi tiên phong trong việc vẽ tranh chân dung góc nhìn 3/4, trong khi hầu hết các đồng nghiệp người Ý dùng chân dung nhìn nghiêng.

Chi tiết tranh mô tả những kẻ tử vì đạo (the martyrs) trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng. (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)

Bức đa liên họa Ghent Altarpiece, một di sản vĩ đại với kích thước 11 x 15 feet, đã thể hiện được những cách tân này.

Đây chỉ là một số lý do mà Ghent Altarpiece được coi là kiệt tác của tất cả các tác phẩm của các nghệ sĩ Flemish sơ khai.

Phục chế

Nhóm chuyên gia quốc tế giám sát dự án cho biết trong một thông cáo báo chí rằng trong bảy năm làm việc cùng nhau trong dự án Ghent Altarpiece, những chuyên gia phục chế đã đạt được “sự hiểu biết sâu sắc về tranh tế đàn” và “kiến thức chuyên môn độc nhất”.

Trong ba năm qua, nhóm phục chế từ Viện Di sản Văn hóa Hoàng Gia đã miệt mài làm việc với phần dưới mở rộng của bộ tranh để khôi phục bốn panel gốc do anh em Van Eyck vẽ. Trong đó “The Just Judges” là một bản sao do Jef Van Der Veken vẽ vào năm 1945 để thay thế panel đã bị đánh cắp vào năm 1934.

Các chuyên gia đang phục chế lại các bức tranh của Ghent Altarpiece cho Nhà thờ Thánh Bavo, khôi phục lại bản gốc huy hoàng trước đây. (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)

Du khách có thể nhìn thấy lớp sơn cũ được bóc tách một cách tỉ mỉ. Thông qua màu đỏ trong bản phục chế của các chuyên gia trên bức trung tâm phần bên dưới, chúng ta có thể thấy bố cục phần tranh bị sơn phủ so với bản gốc.

 

Bản đồ phục chế “The Adoration of the Mystic Lamb” với các phần bị sơn chồng được hiển thị bằng màu đỏ. Tất cả các lớp sơn thừa đã được loại bỏ trong quá trình bảo tồn, để lộ ra lớp sơn ban đầu của Van Eycks. (Ảnh KIK-IRPA, Brussels)
Chi tiết dãy nhà ở đường chân trời trước khi được phục chế. (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)
Chi tiết dãy nhà ở đường chân trời trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng. (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)

May mắn là bức tranh gốc của anh em nhà Van Eyck đã được bảo quản tốt, chỉ có 5% bức vẽ gốc gần 600 năm tuổi này bị hư hỏng. Bây giờ, chúng ta có thể thấy được dự định của hai anh em cho bức Ghent Altarpiece sẽ như thế nào.

Tiết lộ

Phần dưới bộ tranh mô tả “Adoration of the Mystic Lamb”. Trên các cánh của bộ tranh, chúng ta thấy các nhóm người khác nhau đến để tôn thờ Con Chiên của Chúa (The Lamb of God). Phía bên trái, (bảng trong) các Hiệp sĩ của Chúa Jesus đang cưỡi ngựa tiến đến, theo sau là các Thẩm Phán (bảng ngoài). Ở bên phải, những người hành hương (bảng ngoài) và các tu sĩ (bảng trong) đang đi bộ đến.

Phần dưới của bức đa liên họa Ghent Altarpiece với khung tranh đã phục chế, trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng. Từ trái sang phải: “The Just Judges” (Các Thẩm Phán), “The Knights of Christ” (Các Hiệp Sĩ của Chúa Jesus), “The Adoration of the Mystic Lamb” (Sự Tôn Thờ của Con Chiên Thần Bí), “The Hermits” (Các Tu Sĩ) và “The Pilgrims” (Những Người Hành Hương). (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)
“The Adoration of the Mystic Lamb,”  trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng, cùng với khung được phục hồi của nó. (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)

Các bức tranh rất giàu tính biểu tượng. Ở bức trung tâm, phía trước là Suối Nguồn của Sự Sống (the Fountain of Life). Chính giữa bức tranh là bàn tế và con Chiên hiến tế; Vết thương hở của con vật đang đổ máu vào chén, tượng trưng cho Bí Tích Thánh Thể.(4)

Chi tiết mô tả con chiên trước khi được phục chế. (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)

Trước khi được phục chế, khuôn mặt của con cừu không có gì nổi bật, nhưng sau khi bóc lớp sơn ra, khuôn mặt nó trông giống người hơn là động vật. Đôi mắt hướng về phía trước, điềm tĩnh kết nối với người xem. Các nghệ sĩ thời Trung cổ thường miêu tả Con Chiên của Chúa với đôi mắt người.

Chi tiết mô tả con chiên trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng. (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)

Van Eyck đã vẽ đến mức vi mô nhất mà mắt người có thể nhìn thấy. Mỗi chi tiết nhỏ cũng được thể hiện như thể nó rất quan trọng; ngay cả những viên đá trên mặt đất cũng được diễn họa hết sức chi tiết. Bức tranh tựa như một bài thánh ca, một bài Hallelujah nếu bạn thích vậy, cho tất cả những gì được tạo ra một cách thần thánh.

Chi tiết tiền cảnh trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng. Ngay cả những viên đá cũng được vẽ rất tinh tế, Van Eyck chú ý đến từng chi tiết. (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)
Chi tiết thảm thực vật trước khi được phục chế. (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)
Chi tiết thảm thực vật trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng. (Ảnh KIK-IRPA/Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)
Phần dưới của bức đa liên họa Ghent Altarpiece với khung tranh đã phục chế, trong quá trình chỉnh sửa cuối cùng. Từ trái sang phải: “The Just Judges” (Các Thẩm Phán), “The Knights of Christ” (Các Hiệp Sĩ của Chúa Jesus), “The Adoration of the Mystic Lamb” (Sự Tôn Thờ của Con Chiên Thần Bí), “The Hermits” (Các Tu Sĩ) và “The Pilgrims” (Những Người Hành Hương). (Ảnh KIK-IRPA / Lukasweb.be-Art in Flanders vzw)

Có thể đây là cách mà thiên đường xuất hiện trước mắt chúng ta. Bỏ lại những gánh nặng của thế tục, chúng ta có thể đề cao nhận thức của mình về từng điều nhỏ nhặt như vậy.

Để tìm hiểu thêm về Ghent Altarpiece của anh em nhà van Eyck, hãy truy cập SintBaafsKathedraal.be và khách tham quan nhà thờ có thể tìm hiểu thêm về việc trùng tu qua triển lãm: “The Return of the Lamb.” (Con Chiên trở lại)

Chú thích của người dịch:

  • Polyptych: Đa liên họa, là tranh gồm nhiều phần hay nhiều bản ghép với một bản lớn ở trung tâm và các bản cánh ở hai bên.
  • Ghent Altarpiece: Tên bức tranh thờ ở nhà thờ Thánh Bavo, Ghent, Bỉ. Các Altarpiece thường là một tác phẩm nghệ thuật như tranh vẽ, tác phẩm điêu khắc hoặc phù điêu đại diện cho một chủ đề tôn giáo được đặt phía sau bàn thờ của một nhà thờ Thiên Chúa Giáo. 
  • Adoration of the Mystic Lamb: tạm dịch Sự Tôn Thờ của Con Chiên Thần Bí, con Chiên ở đây là cừu, cũng là hình ảnh biểu tượng cho các tín đồ Thiên Chúa Giáo.
  •  Eucharist: Bí Tích Thánh Thể, là một loạt các hành động cử hành bởi các Kitô hữu theo lời dạy của Chúa Jesus được chép trong kinh Tân Ước, để tưởng nhớ những việc Người đã làm trong Bữa Tiệc Ly.

Lorraine Ferrier
Phương Du biên dịch