Hai ông coi việc thi khoa quí-mùi năm Quang-thuận thứ tư (1463) là ông Lê-Lỗi (tri-tân, số 44, trang 17, in nhầm là Lê Lai) và ông Lê-Niệm. Ông Lê-Niệm làm đề-điệu, người thôn Dựng-tứ (Lương-giang). Ông là cháu ông Lê-Lai. Cha là Lâm theo vua Lê Thái-Tổ (1418-1433) dẹp giặc Ngô có công, sau đi đánh Ai-lao, làm tiên-phong, bị tên bắn chết, được truy-tặng; là thiếu-úy. 

Quyển Lịch-triều hiến-chương loại chi của ông Phan-huy-Chú (Quyển 9, tờ 22b – 25b) chép ông Lê-Niệm từ khi nhỏ đã thông-mẫn, khí-độ hơn người, văn-võ gồm đủ. Năm Thiệu-bình thứ năm (1438) do chấn ấm-tử, bổ làm chánh-chưởng ở Cận-thị-cục. Năm Thái-hòa thứ tư (1446), thăng làm thiêm-tri nội-mật-viện-sự, theo Lê Thụ đi đánh Chiêm Thành, làm ký-lục khi quân về, chuyển thăng chức đồng-tri. Năm thứ bảy (1449) làm Tây-đạo an-phủ-phó-sứ, rồi thiên làm An-bang-trấn tuyên-úy đại-sứ.

Khi Lạng-sơn vương là Lê Nghi-Dân khởi nghịch, giết vua Lê Nhân-Tôn (1442-4459), Lê-Niệm làm xa-kỵ-vệ đồng tổng-tri chư-quân sự, cùng với đại-thần là Nguyễn-Xí, Đinh-Liệt, v. v., hợp mưu đem cấm-binh dẹp nội-nạn, giết nghịch-đảng là Phạm-Đồn, Phan-Ban, bỏ Nghi-Dân, đón Thánh-Tôn lên ngôi. Năm Quang-thuận thứ nhất (1460) Thánh-Tôn (1460-1497) luận công phong cho Lê-Niệm làm Suy-trung bảo-chính công-thần, Tân-an trấn-quân thượng tướng-quân, xùng-tiến nhập nội tư-mã, được tham-dự triều-chính, coi các quân diện tiền, cho dùng túi kim-ngư, ấn bạc. phong tước Đình-thượng hàn, và cho quốc-tinh. Rồi cho làm Thái-bảo, phong Kỳ-sơn hầu. Tháng mười luận công, gia thăng Kỳ quận-công, cấp ruộng thế-nghiệp hai trăm mẫu. 

Năm Quang-thuận thứ ba (1462) Lê-Niệm làm nhập-nội đô đốc đồng bình-chương-sự, tri đông-đạo chư-vệ quân, kiêm Quốc-tử tế-tửu. Năm thứ tư (1403) xung làm đề-điệu-quan thi hội. Năm thứ tám (1467) vua Thánh-Tôn đi chơi Tây-kinh, cho làm Động-kinh lưu-thủ, rồi thắng cho làm Bình-chương quân-quốc trọng-sự. Năm thứ chín (1468) theo vua đi Tây-kinh.

Năm Hồng-đức thứ nhất (1470) đi đánh Chiêm-thành, xung chức chức Chinh-lỗ phó-tướng-quân, cùng với Đinh-Liệt đốc quân thủy tiến trước, đánh được thành Bồ-bàn, bắt được vua Chiêm-thành là Trà-Toàn, (Bàn La Trà-Toàn, xem quyển Le Rogaume de Champa của ông G. Maspero, trang 235-239). |

Lúc đem quân về luận công, vua Thánh-Tôn cho Lê-Niệm ăn lộc ba trăm hộ. Lại sai làm Bình-khương tướng-quân, lĩnh quan quân bản-bộ và ba vạn quân Thanh, Nghệ Thuận-hóa, đi Quảng-nam dẹp giặc, bắt Trà-Toại là người Chiêm-thành đưa về kinh-sư. 

Năm Hồng-đức thứ mười (1479) vua Thánh-tôn sai Lê-Niệm làm Bình-nhung tướng quân, đem quân đánh Bồn-man tan-vỡ: chúa xứ ấy là Cầm-công chạy, bị chết. Lê-Niệm lấy đất đến sông Trường-xa giáp giới nước Diến-điện, rồi đem quân về. Năm thứ mười-ba (1482) gia-phong là Suy-trung báo-chính mình-nghĩa đồng-đức thuần-tín công-thần, khai-phủ thái-phó Tĩnh quốc-công. 

Lê-Niệm mất tháng ba năm Hồng-đức thứ mười sáu (1485), truy-tặng là Thái-* tên thụy là Trinh-Ý.

Quyển Lịch-triều hiến-chương kết luận như sau này:  “Lê-Niệm là bậc thế-thần cựu-đức, làm phụ-tướng bàn việc nước gån ba-mươi năm, thường đem quân đi đánh dẹp, có công to, uy-vọng rực-rỡ: triều-đình quí-trọng là người hiền một đời, danh-phúc hoàn-toàn, có học-vấn, hay thơ: vua Thánh-Tôn mỗi khi đề-vịnh, thường sai họa. Nhà ở đề là Thuyền-hiên, có trí hâm-mộ Đào-Chu (Phạm-Lãi). Tuy ở chỗ lang-miếu, mà phong-trí thanh-đạm, phiên nhiên ngoài trần, người ta đều phục là bậc cao-thượng. Xét đời Quang-thuận (1400-1469) đời Hồng-đức (1470)-1497), những bậc tướng-thần thế-phiệt cầm quân, tay chẳng phải là một hai người, song văn-võ kiêm-ưu, huân-danh hoàn-mĩ, không ai bằng Lê-Niệm. Chẳng những là công-nghiệp hiển-đạt, mà phong-vận thanh-cao, từ-chương bạc-nhã, rõ-ràng là bậc lương-Thần một đời. ”

(Còn nữa)

Ứng hòe – NGUYỄN VĂN TỐ

(Theo TRI TÂN TẠP CHÍ 1941)