Ôi tháng Tư, tháng Tư yêu dấu.

Tháng Ba với những cánh cổng có sư tử ngự trị và sự khởi hành của chiên con cuối cùng đã cúi đầu giã biệt, và vào thời khắc này, tháng Tư đang bước đến sàn diễn. Gắn với hình ảnh của nữ thần tình yêu Hy Lạp Aphrodite, tên gọi của nữ thần được bắt nguồn từ chữ “aperire,” trong tiếng Latin, có nghĩa là “khai mở”, nàng tiên tháng Tư đương vẫy chiếc đũa, ban phép thần cho những vạt cỏ khô  bừng nở tươi xanh, cho những cây nhánh khô gầy trổ lộc non, và cho những đóa hoa đỗ quyên, hoa thủy tiên vàng, và mẫu đơn rực rỡ vây quanh chúng ta. Những ngọn gió dần ấm lên, ngày dài hơn, những người hàng xóm vui thú hàn huyên nơi vườn sau, và những vị khách bộ hành cũng ung dung ưỡn thẳng người, thay vì lom khom trong chiếc áo khoác và khăn choàng nặng chịch. 

vẻ đẹp thơ ca
Chân dung nhà thơ Geoffrey Chaucer, khoảng năm 1800, được vẽ bởi William Blake. Màu keo trên nền vải. Manchester City Gallery. (Ảnh: Tài sản công)

“Ôi, ở nước Anh của tôi. Tháng Tư đang ở đó rồi,” là những câu thơ trong bài “Nơi viễn xứ vọng cố hương” (Home Thoughts, From Abroad) của nhà thơ Robert Browning, và với những quốc gia bắc bán cầu, những cảm nhận về thời khắc này cũng tương đồng với nhau. Ai đó có thể không thích cái lạnh thấu xương tháng Giêng, hay những buổi trưa nóng như đổ lửa tháng Tám, nhưng liệu có ai nỡ buông lời phàn nàn cho tháng Tư nhã nhặn chứ. Nàng vùi mình trong màn hương ngọt ngào, trong ánh rạng ngời của lộc non xanh và hoa cỏ đương lúc nở rộ nhất, mà kiểu cách của nàng lại rất dễ nuông chiều. Vậy thì, ai có thể? 

Và một trong những nguyên do nữa để thưởng thức ánh quang huy của chương thứ tư này, thì đây chính là Tháng Thi Ca Quốc Gia Hoa Kỳ. 

Một bữa tiệc Thơ

Tháng Thi Ca Quốc Gia Hoa Kỳ do Viện Hàn lâm các Thi nhân Hoa Kỳ sáng lập vào năm 1996, nhằm “nhắc nhở công chúng về tầm quan trọng của thơ ca và sự gắn kết của thi nhân và nền văn hóa của chúng ta.” Chương trình đã dần phát triển hơn về quy mô, và trở thành lễ kỷ niệm về văn học lớn nhất trên thế giới, với sự tham gia của mười triệu học sinh, sinh viên, giáo viên, và những người yêu thơ ca cho vô số các hoạt động. Viện Hàn lâm đã tài trợ rất nhiều ấn phẩm, kêu gọi các trường học phổ biến việc đọc và viết thơ đến học sinh, các tấm bích chương được đưa đến từng lớp học, và người ta không quên dùng internet để đưa thơ ca đến với độc giả. 

Cho dù chúng ta tận dụng nguồn tài nguyên do Viện Hàn lâm trao cho hay chọn cách xây dựng một chương trình riêng để tìm hiểu sâu hơn về các thi nhân và thơ ca, thì cũng không quan trọng bằng để bản thân cảm thụ vẻ đẹp của thơ ca.

Chào đón tháng Tư

Lấy thí dụ, chúng ta có thể tìm cụm từ “những bài thơ về tháng Tư” trên mạng, và rồi ấn vào poemhunter.com để tra điểm cho các bài thơ đó. Và ngay dòng đầu tiên, chúng ta sẽ thấy những câu thơ mở đầu là “Các chuyện kể vùng Canterbury” của Chaucer: 

“Tháng Tư chực đổ cơn mưa,

Tháng Ba khô hạn cắm sâu rễ cằn”

Và nhiều thế kỷ về sau, thi nhân người Mỹ Ogden Nash đã đem đến cho chúng ta bài thơ “Hãy kết hôn với cô nàng tháng Tư”. Bài thơ thoạt xa lạ đối với tôi, nhưng khi đọc những dòng đầu tiên ấy, tôi bất giác mỉm cười: 

“Tạ ân thệ ước, dây tơ

Cho tôi tìm thấy nàng thơ của mình

Tháng Tư vàng, với sắc mây, 

Nhân từ, gian ác, khép mình, huyên thuyên

Tháng Tư mềm rũ hoa duyên

Tháng Tư lặng ngắt điên cuồng bỗng dưng,

Tháng Tư thay đổi không ngừng,

Nhưng nàng luôn đúng, nàng – người tôi yêu,

Ôi tháng Tư ấy yêu kiều,

Tôi yêu tháng ấy, cũng yêu lấy nàng”

Thi nhân Shakespeare nghênh đón tháng Tư bằng vô vàn bài sonnet; thi nhân Edna St. Vincent Millay lại tỏ ra lãnh đạm với tháng Tư, bởi nó “đến như một kẻ ngốc, lắp bắp và rồi lại rải hoa vung vãi,” và thi nhân Robert Service lại bày tỏ, 

“Bầu trời đầy những áng mây

Khe trong, suối khẽ rầm rì cười vui

Ánh trời hạ thấp xuống rồi

Hương tháng Tư bỗng bồi hồi thổi qua”

Cố nhân 

Một lẽ dĩ nhiên để tôn vinh Tháng Thi Ca Quốc Gia là đọc lại những tác phẩm đã từ lâu ta yêu mến. Ai đó có thể thích thơ của Elizabeth Barrett Browning hay Alfred, Lord Tennyson. Và cũng có ai đó lại thích gắn bó với quê hương và hay đọc những vần thơ của các thi nhân Mỹ như Emily Dickinson, Robert Frost, hay Mary Oliver. 

Thí dụ như bản thân tôi thích những ca từ nghịch ngợm của Robert Service hay Rudyard Kipling. Một số nhà phê bình hay nhà mỹ học có thể lên án những tình cảm đó như của kẻ ít học hay những kẻ qua đường; nếu thế thật, tôi cũng đành nhận cả hai tội trạng ấy. Tôi đã đọc rất nhiều, nhưng vẫn thấy thích thú với bài thơ “Lễ hỏa táng của Sam McGee” và nhận ra triết lý trong bài thơ “Nếu –”. Dưới đây là một ví dụ về những niềm vui của tôi từ những đoạn thơ ca tràn đầy nhựa sống: đây là khổ đầu tiên trong bài thơ về một anh lính bình thường, “Tommy”: 

“Đến quán rượu và tôi gọi một ly bia,

Chủ quán đứng dậy và nói “Ở đây không phục vụ lính áo đỏ.”

Những cô gái đứng ở quầy bar cười òa.

Tôi lại bước ra đường, và thầm thì:

Ôi Tommy thế này, Tommy thế khác, và “Tommy, hãy biến đi,”

Nhưng rồi, bản nhạc “Đa tạ Quý ông Atkins” vang lên, và ban nhạc bắt đầu chơi

Ban nhạc bắt đầu chơi, ôi những chàng trai của tôi, ban nhạc bắt đầu chơi,

Ôi, bản nhạc “Xin đa tạ, Quý ông Atkins” vang lên, và ban nhạc bắt đầu chơi.

Ôi những dòng thơ này như đang hát cho tôi nghe.

Chân dung Rudyard Kipling Rudyard Kipling lấy từ tiểu sử về Rudyard Kipling, 1895, họa bởi John Palmer. (Ảnh: Tài sản công)

Tại sao lại là thơ ca? 

Theo một cuộc khảo sát năm 2019 của Trung tâm nghiên cứu Pew, trung bình người Mỹ đọc 12 quyển sách mỗi năm. Đây là số liệu giả, bởi rất nhiều người Mỹ đọc ít hơn bốn quyển sách mỗi năm. Rất nhiều độc giả chỉ chọn những quyển sách bán chạy nhất hay những thể loại kinh điển – tiểu thuyết, lịch sử, tiểu sử và sách hướng dẫn cải thiện bản thân – nhưng theo số liệu của [Tổ chức] Tài nguyên Quốc gia về Nghệ thuật, thơ ca đang ngày càng lan tỏa rộng rãi hơn. 

Tác phẩm “Thơ ca”, 1879, họa bởi Lawrence Alma-Tadema. Tranh sơn dầu trên vải canvas. Bộ sưu tập cá nhân. (Ảnh: Tài sản công)

Sự phát triển về số lượng các nhà thơ và các tác phẩm thơ ca cũng không phải là điều gì đó quá bất ngờ. Trong thế giới vội vã này, khi rất nhiều người chỉ lướt qua tiêu đề bài báo trực tuyến và khi lướt các trang mạng xã hội lại còn nhanh hơn nữa, thơ ca là một phương diện khiến người ta có thể nắm bắt được những suy tư và cảm xúc một cách nhanh chóng. Nếu ví những bài thơ là cuộc chạy đua dài trăm thước, thì một quyển tiểu thuyết trung bình quả là một đường chạy marathon. Lấy ví dụ với một bản sonnet trau chuốt có thể biểu đạt nội hàm phong phú và cô đọng chỉ với 14 dòng ngắn ngủi, nhưng những tiểu thuyết gia lại cần đến 300 trang giấy. Dưới đây là một minh chứng, bài thơ “Hiệu sách” (Bookstore) của William Baer trong tuyển tập thơ “Sự nghênh đón trang trọng” (Formal Salutations).

Cô giở hồi ký về “ngôi sao” mới nổi

Quyển sách bán chạy nhất thời báo Times

Lật chương, mục sách, cô bồi hồi

Tìm tên mình ở đầu và cuối các trang

Nhưng không gì cả, những trang sách im lìm

Đâu điều cô mong ước?

Rằng anh sẽ nhớ đến Lisbon, nhiều năm về trước

Những tuần lễ dài ở Cascais,

Những điệu nhảy xoay vòng của cặp tình nhân?

Liệu câu nói “không” có làm anh ngơ ngẩn

Nhớ thương, và hối tiếc? 

Và cô, liệu anh còn da diết?

Đặt quyển sách xuống, cô xoay chân bước tiếp

Bình tĩnh vào xe, rồ máy đến phố trên

Chẳng màng đọc đến chương hai mươi bốn,

Về “Marie” trong ngoặc gọi tên,

Người đã “từ chối anh”

Người “là một, là riêng, là mãi mãi”

Là tình yêu “hoàn hảo” trong anh

Người mà anh “vẫn và luôn luôn” khắc khoải. 

Bài thơ “Hiệu sách” đã kể một câu chuyện hoàn chỉnh: chuyện tình yêu đã diễn ra từ lâu, người đàn ông và người phụ nữ có thể tái ngộ sau nhiều năm xa cách, có thể lại tìm thấy tình yêu và niềm hạnh phúc ở trong nhau, và rồi số phận xoay vần, họ lại trở về xa cách. Một tiểu thuyết gia – và tôi cũng thế thôi, cũng như bao nhiêu người khác, trung thành với câu chuyện giả tưởng – sẽ dùng hàng vạn từ để kể nên câu chuyện đó. 

Cốt lõi của vấn đề

Dĩ nhiên rằng, hầu hết chúng ta đều đọc thơ vì sức mạnh nội tại, vì vẻ đẹp và cả nội hàm chứa trong thơ. Chúng ta tìm đến những ngọn lửa trong thơ ca cũng giống như cha ông chúng ta đã nhóm lên ngọn lửa khi tụ họp với nhau trong hang động hay trong những gian phòng lớn, cùng bị thu hút bởi những câu chuyện kể. Quanh ánh lửa, họ rạo rực lắng nghe những vần điệu, họ trông đợi sự thật hiển lộ bởi những thi nhân, tất thảy gợi nhắc chúng ta về những điều tốt đẹp: tình yêu, tiếng cười, sự cao quý, gia đình, tầm quan trọng của danh dự, nhân phẩm, những anh hùng và chiến công, và cả dòng chảy của thời gian. 

Thi sĩ lừng danh Thomas Gray đã nhắn nhủ rằng, “Thi ca là những suy tư biết thở và là những từ ngữ có sức mạnh.”

Phải, hoàn toàn chuẩn xác.

Ông Jeff Minick có bốn người con và rất nhiều cháu ở tuổi đang lớn. Trong 20 năm, ông đã dạy lịch sử, văn học, và ngôn ngữ Latin cho các học sinh tại Asheville, North Carolina. 

Hạnh Dung biên dịch