LONDON/WASHINGTON — Lực lượng nổi dậy Taliban đã chiếm Afghanistan với tốc độ đáng kinh ngạc, nhưng có vẻ như họ sẽ không chứng minh được quyền kiểm soát  nhanh tương ứng đối với phần lớn tài sản trị giá khoảng 10 tỷ USD của ngân hàng trung ương Afghanistan.

Theo một quan chức Afghanistan, Ngân hàng trung ương của nước này, Ngân hàng Da Afghanistan (DAB), được cho là giữ ngoại tệ, vàng, và các tài sản khác trong kho của mình, mặc dù nội dung chính xác không rõ ràng.

Một người đổi tiền cầm một xấp tiền Afghanistan trên một con phố ở trung tâm Kabul hôm 02/04/2014. (Ảnh: Tim Wimborne/Reuters)

Reuters đã không thể liên lạc với các quan chức ngân hàng trung ương Afghanistan. Thống đốc ngân hàng, ông Ajmal Ahmady, cho biết trong một luồng Twitter rằng ông đã để lại cho các cấp phó phụ trách ngân hàng hôm 15/08, sau đó bay ra khỏi phi trường Kabul sau khi Tổng thống Ashraf Ghani và các quan chức chủ chốt khác đã bỏ trốn. Ông Ahmady đã không phúc đáp các email và tin nhắn yêu cầu bình luận của Reuters.

Trong một tuyên bố hôm 14/08, Taliban cho biết kho bạc, các cơ sở công cộng, và các văn phòng chính phủ là tài sản của quốc gia và “cần được bảo vệ nghiêm ngặt.”

Dưới đây là những gì chúng ta biết về các tài sản và dự trữ của ngân hàng trung ương:

Báo cáo tài chính gần đây nhất được đăng tải trực tuyến cho thấy DAB nắm giữ tổng số  tài sản khoảng 10 tỷ USD, bao gồm 1.3 tỷ USD giá trị dự trữ vàng và 362 triệu USD trong dự trữ ngoại tệ tiền mặt, theo tỷ lệ chuyển đổi tiền tệ hôm 21/06, ngày của bản báo cáo này.

Nhiều tài sản được giữ ở ngoại quốc

Tuy nhiên, một phần lớn của khối tổng tài sản này không được giữ trong nước.

Các ngân hàng trung ương, đặc biệt là ở các quốc gia đang phát triển, thường gửi tài sản của họ ra ngoại quốc với các tổ chức như Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York (FRBNY) hoặc Ngân hàng Trung ương nước Anh (Bank of England).

Theo báo cáo tài chính hợp nhất DAB, FRBNY đã nắm giữ các thanh vàng trị giá 101,770,256,000 afghanis – vào thời điểm đó là 1.32 tỷ USD – thay mặt cho ngân hàng trung ương Afghanistan trong các kho tiền vào cuối năm 2020.

Báo cáo tháng Sáu của DAB cũng cho biết ngân hàng này sở hữu các khoản đầu tư trị giá 6.1 tỷ USD. Mặc dù báo cáo mới nhất không cung cấp thông tin chi tiết về các khoản đầu tư đó, nhưng phân tích trong báo cáo cuối năm cho thấy phần lớn các khoản đầu tư đó là dưới dạng trái phiếu và tín phiếu Kho bạc Hoa Kỳ.

Các khoản đầu tư được thực hiện thông qua Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Quốc tế (IBRD), một chi nhánh của Ngân hàng Thế giới, hoặc thông qua FRBNY và được giữ tại New York. Trong số các mục nhỏ hơn của các khoản đầu tư này là cổ phần trong nhóm đầu tư của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế, có trụ sở tại Thụy Sĩ, cũng như Ngân hàng Thương mại và Phát triển của Tổ chức Hợp tác Kinh tế ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Khi được hỏi về việc nắm giữ, một quan chức FRBNY cho biết ngân hàng không thừa nhận hoặc thảo luận về các chủ tài khoản cá nhân như một vấn đề chính sách, nhưng thường liên hệ với các cơ quan chính phủ Hoa Kỳ để theo dõi các sự kiện có thể ảnh hưởng đến quyền kiểm soát của một ngân hàng trung ương ngoại quốc.

Một quan chức trong chính phủ của Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden nói với Reuters rằng, “Bất kỳ tài sản ngân hàng trung ương nào mà chính phủ Afghanistan có ở Hoa Kỳ sẽ không được cung cấp cho Taliban.”

Lượng tiền mặt bằng ngoại tệ của DAB trị giá khoảng 362 triệu USD bao gồm gần như hoàn toàn bằng USD và được giữ tại các trụ sở chính và các chi nhánh của ngân hàng cũng như tại dinh tổng thống, hiện đang nằm trong tay Taliban.

Báo cáo cuối năm cũng nêu chi tiết rằng chỉ có dưới 160 triệu USD bằng vàng miếng và đồng xu bạc đã được giữ tại kho tiền của ngân hàng ở dinh tổng thống.

Theo UNESCO, các kho tiền của ngân hàng trung ương Afghanistan cũng là nơi cất giữ các đồ trang sức, đồ trang trí, và tiền xu bằng vàng 2,000 năm tuổi được gọi là Kho báu Bactrian. Khoảng 21,000 hiện vật cổ được cho là đã thất lạc cho đến năm 2003, khi chúng được tìm thấy trong một hầm bí mật ở tầng hầm của ngân hàng trung ương, đã tồn tại qua thời kỳ cai trị của Taliban trước đó mà không bị phát hiện.

Theo đài truyền hình địa phương Tolo News, vào tháng 01/2021, các nhà lập pháp Afghanistan đã đưa ra ý tưởng gửi các kho báu ra ngoại quốc để cất giữ an toàn; họ cảnh báo rằng chúng rất dễ bị đánh cắp.

Nhìn vào dự trữ quốc tế của ngân hàng trung ương này, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ước tính chúng đạt 9.5 tỷ USD vào năm 2021 trong đánh giá mới nhất được công bố vào tháng Sáu.

Số liệu này tương đương với 15 tháng nhập cảng, cao hơn nhiều so với mức ba tháng [nhập cảng] được xem là mức an toàn tối thiểu. Quỹ IMF cho biết họ xem xét mức dự trữ “nói chung là đủ cho những rủi ro mà Afghanistan phải đối mặt.”

Nghi ngờ về khả năng tiếp cận các SDR 

Một câu hỏi quan trọng sẽ là việc giải quyết phần của Afghanistan trong khoản phân bổ 650 tỷ USD dự trữ tiền tệ Quyền Rút vốn Đặc biệt (SDR) đang chờ giải quyết cho 190 quốc gia thành viên của Quỹ IMF hôm 23/08.

Việc phân phối các SDR, đơn vị trao đổi của Quỹ IMF dựa trên USD, euro, yen, bảng Anh, và nhân dân tệ, nhằm mục đích tăng dự trữ của các nước đang phát triển bị căng thẳng bởi đại dịch COVID-19. Là một thành viên của IMF, Afghanistan đủ điều kiện để được phân bổ khoảng 455 triệu USD, dựa trên 0.07% cổ phần hạn ngạch của họ trong Quỹ này.

Các phiến quân khủng bố giành được quyền truy cập vào những tài sản đó sẽ khó tiêu thụ ở các thủ đô trên toàn cầu, nhưng không phải tất cả các quốc gia đều có quyền truy cập vào các SDR mà họ được phân bổ. Năm 2019, IMF đã đình chỉ quyền truy cập của Venezuela vào các SDR của họ sau khi hơn 50 quốc gia thành viên đại diện cho phần lớn cổ phần của Quỹ này từ chối công nhận chính phủ của ông Nicolas Maduro là người cai trị hợp pháp của Venezuela sau cuộc bầu cử năm 2018 gây tranh cãi.

IMF chưa phúc đáp yêu cầu bình luận về việc phân bổ SDR đang chờ giải quyết cho Afghanistan.

Do Karin Strohecker, Simon Lewis, và David Lawder của Reuters thực hiện

Lưu Đức biên dịch